Χάνονται οι ικανότητές μας όσο εμπιστευόμαστε την τεχνητή νοημοσύνη;

Έχει μια μικρή ειρωνεία να ζητάς από την τεχνητή νοημοσύνη να σε βοηθήσει να βρεις έρευνες για το αν η τεχνητή νοημοσύνη μάς κάνει να ξεχνάμε πώς γράφουμε. Έχει όμως και κάτι βαθιά χαρακτηριστικό της εποχής μας. Ζητάμε από το ChatGPT να μας γράψει μέιλ, να μας οργανώσει ταξίδια, να μας λύσει απορίες, να μας εξηγήσει δύσκολες έννοιες, να μας φτιάξει παρουσιάσεις, ακόμα και να μας βοηθήσει να πάρουμε αποφάσεις.

Και κάπου ανάμεσα στην ευκολία που μας προσφέρει και στον χρόνο που κερδίζουμε, γεννιέται μια άβολη απορία: Σκουριάζουν άραγε οι ικανότητές μας όσο αναθέτουμε όλο και περισσότερες νοητικές εργασίες σε μια μηχανή;

Το μυαλό μας αγαπά να κάνει οικονομία δυνάμεων

Καταρχάς, η συνήθεια να αναθέτουμε μέρος της σκέψης μας σε εξωτερικά εργαλεία δεν γεννήθηκε με το ChatGPT. Το κάνουμε εδώ και αιώνες, από τότε που αρχίσαμε να γράφουμε πράγματα για να τα θυμόμαστε, να χρησιμοποιούμε χάρτες για να προσανατολιζόμαστε και αριθμομηχανές για να μη χρειάζεται να κάνουμε πράξεις με το μυαλό μας.

Οι επιστήμονες έχουν μάλιστα όνομα γι' αυτό: cognitive offloading, ή γνωσιακή μετατόπιση. Είναι η διαδικασία κατά την οποία μεταφέρουμε μέρος της νοητικής μας προσπάθειας σε ένα εξωτερικό βοήθημα.

Ήδη από το 2011, έρευνα που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science έδειξε ότι όταν οι άνθρωποι πιστεύουν πως μια πληροφορία θα είναι διαθέσιμη αργότερα στον υπολογιστή τους, τείνουν να θυμούνται λιγότερο την ίδια την πληροφορία και περισσότερο το πού μπορούν να τη βρουν.

Δεν είναι απαραίτητα κακό αυτό. Ο εγκέφαλός μας προσαρμόζεται στα εργαλεία που διαθέτει. Μόνο που η τεχνητή νοημοσύνη έχει μια σημαντική διαφορά από το Google: Δεν βρίσκει απλώς πληροφορίες για λογαριασμό σου. Μπορεί να κάνει και τη σύνθεση, την ανάλυση, τη διατύπωση, ακόμα και μέρος της αξιολόγησής τους.

Τι λένε οι έρευνες για την κριτική σκέψη;

Το 2025, ερευνητές της Microsoft και του Carnegie Mellon μελέτησαν 319 εργαζομένους που χρησιμοποιούσαν εργαλεία παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης στη δουλειά τους, συγκεντρώνοντας 936 παραδείγματα χρήσης.

Το εύρημα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον: Όσο μεγαλύτερη εμπιστοσύνη είχαν οι συμμετέχοντες στις δυνατότητες της AI, τόσο λιγότερη προσπάθεια κριτικής σκέψης ανέφεραν ότι κατέβαλλαν. Αντίθετα, όσοι είχαν μεγαλύτερη πίστη στις δικές τους ικανότητες έτειναν να ασκούν περισσότερο την κριτική τους σκέψη.

Οι ερευνητές παρατήρησαν επίσης μια αλλαγή στον τρόπο που σκεφτόμαστε: Αντί να αναζητούμε και να επεξεργαζόμαστε μόνοι μας πληροφορίες, αναλαμβάνουμε όλο και περισσότερο να ελέγχουμε και να συνδυάζουμε τις απαντήσεις που μας δίνει η μηχανή.

Αυτό, βέβαια, δεν αποδεικνύει ότι η τεχνητή νοημοσύνη μάς κάνει λιγότερο έξυπνους. Η έρευνα βασίστηκε στις αναφορές των ίδιων των εργαζομένων, όχι σε μετρήσεις μακροχρόνιας απώλειας ικανοτήτων. Δείχνει όμως κάτι που αξίζει να μας προβληματίσει: Όσο περισσότερο εμπιστευόμαστε μια απάντηση, τόσο λιγότερο μπαίνουμε στον κόπο να την αμφισβητήσουμε.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν σταματάμε να προσπαθούμε

Ακόμα πιο αποκαλυπτική ήταν μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό PNAS για τις ανάγκες της οποίας οι ερευνητές παρακολούθησαν σχεδόν χίλιους μαθητές που χρησιμοποιούσαν εργαλεία AI για να λύσουν μαθηματικά προβλήματα.

Όσο οι μαθητές είχαν πρόσβαση στην τεχνητή νοημοσύνη, οι επιδόσεις τους βελτιώνονταν εντυπωσιακά. Όταν όμως η βοήθεια αφαιρέθηκε, εκείνοι που είχαν χρησιμοποιήσει την έκδοση η οποία έδινε εύκολα έτοιμες απαντήσεις τα πήγαν χειρότερα από εκείνους που είχαν διαβάσει χωρίς AI. Η πτώση στην επίδοση του τεστ χωρίς βοήθεια έφτασε το 17% σε σχέση με την ομάδα ελέγχου.

Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτό δεν συνέβη στον ίδιο βαθμό με μια δεύτερη εκδοχή του εργαλείου, σχεδιασμένη ώστε να δίνει υποδείξεις και να καθοδηγεί τους μαθητές βήμα βήμα, αντί να τους προσφέρει τη λύση στο πιάτο.

Με άλλα λόγια, η ίδια τεχνολογία μπορεί είτε να υπονομεύσει τη μάθηση είτε να την υποστηρίξει, ανάλογα με τον τρόπο που τη χρησιμοποιούμε.

Και τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας;

Μια μικρή μελέτη του MIT Media Lab το 2025 έβαλε 54 ανθρώπους να γράψουν εκθέσεις είτε χρησιμοποιώντας ChatGPT, είτε μηχανές αναζήτησης, είτε αποκλειστικά τις δικές τους δυνάμεις.

Οι ερευνητές παρακολούθησαν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου τους με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα και εντόπισαν διαφορές στα μοτίβα νευρωνικής συνδεσιμότητας. Οι συμμετέχοντες που έγραφαν χωρίς ψηφιακά βοηθήματα παρουσίασαν ισχυρότερη και πιο εκτεταμένη συνδεσιμότητα, ενώ όσοι χρησιμοποιούσαν ChatGPT είχαν μικρότερη αίσθηση ότι το τελικό κείμενο ήταν πραγματικά δικό τους.

Εδώ, βέβαια, χρειάζεται προσοχή. Η μελέτη είχε μικρό δείγμα, δημοσιεύτηκε αρχικά ως προδημοσίευση χωρίς αξιολόγηση από ομότιμους επιστήμονες και δεν αποδεικνύει ότι η χρήση τεχνητής νοημοσύνης προκαλεί εγκεφαλική βλάβη ή μόνιμη απώλεια ικανοτήτων. Δείχνει, ωστόσο, ότι το να παράγεις ένα καλό αποτέλεσμα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχεις κάνει και τη νοητική δουλειά που θα σε βοηθούσε να μάθεις κάτι.

Δηλαδή πρέπει να σταματήσουμε να τη χρησιμοποιούμε;

Προφανώς όχι. Με την ίδια λογική θα έπρεπε να πετάξουμε τις αριθμομηχανές, να καταργήσουμε το GPS και να ξαναγυρίσουμε στις εγκυκλοπαίδειες των τριάντα τόμων.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μας γλιτώσει από χρονοβόρες, επαναλαμβανόμενες δουλειές και να μας αφήσει περισσότερο χώρο για δημιουργία, έρευνα και σκέψη. Μπορεί να μας εξηγήσει κάτι που δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε, να μας παρουσιάσει μια διαφορετική οπτική ή να μας βοηθήσει να εντοπίσουμε αδυναμίες σε ένα επιχείρημά μας.

Το ζήτημα είναι να λειτουργεί ως συνεργάτης της σκέψης μας, όχι ως υποκατάστατό της.

Αν γράφεις, δοκίμασε πρώτα να οργανώσεις μόνος σου τις βασικές ιδέες και μετά ζήτησε βοήθεια. Αν μαθαίνεις κάτι, ζήτησε από την AI να σου κάνει ερωτήσεις αντί να σου δώσει έτοιμες απαντήσεις. Αν ερευνάς ένα θέμα, έλεγξε τις πηγές και προσπάθησε να εντοπίσεις τι μπορεί να έχει παραλείψει. Και πού και πού, κάνε κάτι δύσκολο χωρίς καμία ψηφιακή βοήθεια, μόνο και μόνο για να συνεχίσεις να εξασκείσαι. Το δικαίωμα στην τεμπελιά που τόσο απλόχερα σου προσφέρει μπορείς να το απολαμβάνεις μάλλον άφοβα τις υπόλοιπες μέρες.