Κλεπτομανία: To steal or not to steal?

Πριν έναν περίπου μήνα κουκουλοφόροι μπήκαν σε καταστήματα γνωστών σούπερ μάρκετ της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, άρπαξαν τρόφιμα και έτρεξαν να τα μοιράσουν σε παρακείμενες λαϊκές αγορές ή σε κόσμο που έτυχε εκείνη την ώρα να περνά.

Πριν δεκαπέντε μέρες, στο τρόλεϊ της γραμμής Τζιτζιφιές-Χαλάνδρι, ένας από τους επιβαίνοντες «όρμηξε» μπροστά στα μάτια μου σε αλλοδαπό κατηγορώντας τον ότι του έκλεψε το πορτοφόλι.

Τις προάλλες, στο σούπερ μάρκετ της γειτονιάς μου, ένας security σταμάτησε στην έξοδο μία γιαγιά, της άνοιξε την τσάντα και άρχισε να απαριθμεί όλα αυτά που είχε κλέψει, καθώς και άλλα τόσα που είχε κρύψει σε συσκευασίες προϊόντων που είχε αγοράσει.

Και από την άλλη, κάποιες από τις πιο ακριβοπληρωμένες stars του Hollywood, σουφρώνουν φορέματα, καλλυντικά και κοσμήματα από σχετικά οικονομικές μπουτίκ.

Συλλογιζόμενη τις σχετικά πρόσφατες τρεις πρώτες περιπτώσεις, κυρίως λόγω της κοντινής τους συχνότητας, επιχείρησα να δικαιολογήσω το αξιόποινο της πράξης ως σημάδι των καιρών ένεκα της συνεχώς αυξανόμενης ακρίβειας. Από την άλλη όμως, βλέπουμε άτομα που δεν αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα ή συνθήκες φτώχιας και παρ’όλα αυτά κλέβουν κατά συρροή αδυνατώντας να εξηγήσουν λογικά αυτόν τους τον εθισμό.

Ψυχολογική πάθηση ή σημάδι των καιρών, η κλεπτομανία έχει τα δικά της αίτια, τις εξηγήσεις της, την διάγνωσή της και τους δικούς της τρόπους αντιμετώπισης που με σωστό χειρισμό, πρόληψη και ίσως κατανόηση, μπορούν να βοηθήσουν τον ασθενή να αποφύγει την ποινική δίωξη, πριν να είναι αργά.

Ορισμός και ερμηνείες
Η κλεπτομανία είναι η ακατανίκητη επιθυμία να κλέψει κανείς αντικείμενα που δεν χρειάζεται και που συνήθως έχουν μικρή αξία. Η πάθηση αυτή εμφανίζεται σε ανθρώπους με μειωμένη ικανότητα αντίστασης σε εσωτερικές παρορμήσεις, και παρόλο που ο κλεπτομανής αναγνωρίζει το αξιόμεμπτο αλλά και το άσκοπο της πράξης του, δε μπορεί να αντισταθεί στην έντονη επιθυμία κλοπής. Αυτό συμβαίνει ακόμα και αν έχει γίνει αντιληπτός και έχει δεχθεί την προσβολή ή τον εξευτελισμό στο παρελθόν.

Οι ψυχολόγοι προσπάθησαν να εξηγήσουν το γεγονός ότι τα αντικείμενα που κλέβει ο κλεπτομανής δεν έχουν μεγάλη χρηματική αξία, υποστηρίζοντας τη συμβολική τους αξία για τον πάσχοντα. Ο Φρόιντ, για παράδειγμα, τα ερμήνευσε ως αντικείμενα με σεξουαλικό συμβολισμό, λέγοντας πως η κλοπή και η κατοχή τους προσφέρει στον κλεπτομανή μια μορφή σεξουαλικής ικανοποίησης. Μία άλλη ερμηνεία παρουσιάζει την κλεπτομανία ως εκδήλωση επιθετικότητας προς την κοινωνία ή ως μία μορφή «πρόκλησης» στις κοινωνικές επιταγές. Και μία τρίτη θεωρία παρομοιάζει την κλεπτομανία ως μία μορφή «εκδίκησης» που παίρνει το άτομο για όλα αυτά που στερήθηκε στην παιδική του ηλικία.

Ποια είναι η πραγματική αιτία της κλεπτομανίας, πάντως, δεν έχει διευκρινιστεί ακόμα. Κάποιοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η κλεπτομανία μπορεί να οφείλεται στην βιοχημική έκκριση της ουσίας σεροτονίνης, άλλοι ότι συνδέεται με εθιστικές διαταραχές ή με ψυχαναγκαστικές διαταραχές. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, απαιτείται περισσότερη έρευνα για να κατανοηθεί πλήρως η κλεπτομανία.

Συμπτώματα
Πώς θα καταλάβετε αν κάποιος είναι κλεπτομανής; Τα συνηθέστερα συμπτώματα περιλαμβάνουν:
- Ισχυρή επιθυμία να κλέψει αντικείμενα που δεν χρειάζεται.
- Αίσθημα ισχυρής έντασης που τον οδηγεί στην κλοπή.
- Αίσθημα απόλαυσης ή επιτυχίας κατά την κλοπή.
- Αίσθημα τρομερής ενοχής ή ντροπής μετά την κλοπή.

Σε αντίθεση με τους τυπικούς κλέφτες, οι κλεπτομανείς δεν είναι εθισμένοι στην κλοπή για προσωπικό κέρδος ή από μίσος για τον κάτοχο του κλοπιμαίου, αλλά λόγω μιας ανεξήγητης παρόρμησης. Γι’αυτό, άλλωστε, τα επεισόδια κλεπτομανίας προκύπτουν αυθόρμητα, χωρίς προγραμματισμό. Ωστόσο, στρεσογόνοι παράγοντες, όπως π.χ. κάποιος τσακωμός, μπορεί να οδηγήσουν στην κλεπτομανία.

Επίσης, οι περισσότεροι που πάσχουν από κλεπτομανία κλέβουν από δημόσια μέρη, όπως καταστήματα και σούπερ μάρκετ. Κάποιοι κλέβουν από φίλους και γνωστούς, π.χ. σε κάποιο πάρτι. Τα κλοπιμαία, πάντως, συνήθως δεν χρησιμοποιούνται και απλά καταχωνιάζονται κάπου, ή μπορεί να δωριστούν ή ακόμα και να επιστραφούν εκεί απ’όπου εκλάπησαν. Σε κάποιες περιπτώσεις, μάλιστα, άτομα που πάσχουν από κλεπτομανία προτιμούν να κλέβουν το ίδιο αντικείμενο, π.χ. εσώρουχα, και σ’αυτές τις περιπτώσεις εμπεριέχεται ένα είδος φετιχισμού.

Πότε απαιτείται ιατρική βοήθεια;
Η κλεπτομανία θεωρείται σπάνια ασθένεια, αλλά αυτό ίσως να οφείλεται στο γεγονός ότι οι κλεπτομανείς, αντί να αναζητήσουν ιατρική βοήθεια, συλλαμβάνονται και μετά από επαναλαμβανόμενες κλοπές φυλακίζονται, χωρίς να γίνεται διάγνωση της ασθένειάς του. Πιστεύεται, πάντως, ότι λιγότερο από 5% των κλεφτών πάσχουν από κλεπτομανία. Για την ιστορία, η κλεπτομανία παρατηρείται συχνότερα στις γυναίκες παρά στους άνδρες.

Ο σκοπός, ωστόσο, είναι οι πραγματικοί κλεπτομανείς (ή οι κοντινοί τους άνθρωποι) να αναγνωρίσουν τα χαρακτηριστικά της παθολογίας τους και να ζητήσουν εγκαίρως ιατρική βοήθεια. Οι περισσότεροι που δεν το κάνουν, είναι γιατί φοβούνται πως αν ομολογήσουν το πρόβλημά τους θα συλληφθούν και θα πάνε φυλακή. Ο ψυχολόγος, όμως, στον οποίο θα εμπιστευτεί κανείς κάτι τέτοιο, δεν πρόκειται να το αναφέρει στις αρχές. Η συμβουλευτική που παρέχεται από τον ψυχολόγο μπορεί να βοηθήσει τον ασθενή να αποκτήσει τον έλεγχο της πάθησής του και να την καταπολεμήσει.

Διάγνωση και πρόληψη
Όταν αποφασίσει ο ασθενής να ζητήσει βοήθεια για να αντιμετωπίσει την κλεπτομανία, θα χρειαστεί να περάσει κάποια τεστ, τα οποία θα εκτιμήσουν αν αυτή οφείλεται σε φυσικά ή ψυχολογικά αίτια. Τα τεστ αυτά δεν λαμβάνουν χώρα σε κάποιο εργαστήριο αλλά μέσω των σημαδιών και συμπτωμάτων του ασθενή. Ο γιατρός, λοιπόν, θα θέσει κάποιες ερωτήσεις σχετικά με τις παρορμητικές και ψυχαναγκαστικές αντιδράσεις του ασθενή, πόσο συχνά και πότε συμβαίνουν και πώς κάνουν τον ασθενή να νιώθει. Παράλληλα, θα παραθέσει μία σειρά παραδειγμάτων-καταστάσεων που θα μπορούσαν να προκαλέσουν σύμπτωμα κλεπτομανίας, για να δει πώς θα αντιδράσει ο ασθενής σε αυτές. Τέλος, ο ασθενής θα πρέπει να απαντήσει σε κάποια ερωτηματολόγια που θα κρίνουν αν πάσχει και από κάποιο άλλο ψυχολογικό πρόβλημα, κάτι πολύ σύνηθες ανάμεσα στους κλεπτομανείς (π.χ. πολλοί κλεπτομανείς πάσχουν από βουλιμία).

Ο ψυχολόγος είναι που θα αποφασίσει, αν ο ασθενής χρίζει φαρμακευτικής περίθαλψης ή τακτικής παρακολούθησης και ψυχοθεραπείας.

Όσο για την πρόληψη, δεν έχουν γνωστοποιηθεί ακόμα τρόποι με τους οποίους μπορεί να την επιτύχει κανείς, πέραν της έγκαιρης ψυχολογικής στήριξης, που μπορεί να βοηθήσει ώστε να αποφευχθεί να οδηγήσει η κλεπτομανία σε χειρότερες καταστάσεις ή σε χρόνια πάθηση που θα είναι δυσκολότερο μετά να αντιμετωπιστεί.

Αν κάποιο αγαπημένο πρόσωπο πάσχει από κλεπτομανία
Το να καταπολεμήσει κανείς την κλεπτομανία από μόνος του είναι ιδιαίτερα δύσκολο, γι’αυτό απαιτείται πέρα από την προσωπική προσπάθεια και η βοήθεια των κοντινών προσώπων. Ένα πρώτο βήμα που πρέπει να γίνει, είναι να αναγνωρίσει ο ασθενής ότι πάσχει από την συγκεκριμένη διαταραχή και να ενημερωθεί για την κλεπτομανία για να κατανοήσει τους κινδύνους που μπορεί να ενέχει, σε ποιες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστεί και πώς μπορεί να την αντιμετωπίσει.

Το πρόβλημα πρέπει να συζητηθεί με τον πάσχοντα για να κατανοήσουν όλοι τι είναι αυτό που τον κάνει να έχει τέτοια συμπεριφορά και πώς νιώθει κάθε φορά που κλέβει.

Υπάρχουν τρόποι να διοχετεύσει αλλού όλα αυτά τα συναισθήματα άγχους, στρες και ψυχαναγκασμού που βιώνει και τον οδηγούν στην κλεπτομανία, άρα πρέπει να βοηθήσετε τον πάσχοντα να αποκτήσει κάποια ενδιαφέροντα, ίσως κάποιο σπορ, οτιδήποτε που μπορεί να του προσφέρει χαλάρωση και μείωση του στρες (π.χ. yoga ή tai chi).

Η «ανάρρωση» από την κλεπτομανία μπορεί να πάρει χρόνο, γι’αυτό πρέπει συνεχώς να στηρίζουμε και να δίνουμε κίνητρα στο άτομο που πάσχει για να συνεχίσει να προσπαθεί και να καταφέρει να διορθώσει τα όποια προβλήματα αντιμετωπίζει που τον οδήγησαν στην κλεπτομανία. Με μία άνευ όρων στήριξη και καθοδήγηση από τα αγαπημένα πρόσωπα και χωρίς επικριτικά σχόλια και κοινωνικό αποκλεισμό, η κλεπτομανία είναι μία πάθηση που μπορεί να καταπολεμηθεί πριν γίνει χρόνια.

Επιμέλεια: Έλενα Μπούλια